ROMANE ABECEDE

 

ROMANI ABECEDA

 

Yekh them sar so si o Roma, kova jivdinya nomaduno jivdipe thay kova sine bikamlo thay sakana paldimo kotar yaver thema, piri qhib garavya yekhe bare sukseseya. I Romani qhib sine yekhutno barvalipe kova therde o Roma thay yekhutni qhib kolaya shay te keren komunikasiya mashkar peste a khonik te na halyol olen.

Asavko jivdipe, kole therde o Roma, na denya shayipe vash te hraminen pere alava ko lil numay but var vi o Roma korkore namagle thay vi adive si but Roma kola namengena te hraminyol i qhib namangindoy te ulaven sakasa akava yekhutno barvalipa.

Paluno shelbersh, kana o Roma lele te thanyon ano rashtre thay kana lele korkore te siklon ano yaver qhiba, polok polok lele te hraminen vi Romane. O hramipe may anglal sine asavko so sakova hraminya ano poro diyalekti thay sakova hraminya odola abecedaya kolaya korkoro siklilo vay odola rashtraka abecedaya kote jivdinlay. Akale rashtrenge abecedenda ulavyonay numay o duyavazya kola si yekh spesifika, kana hraminen o Roma pi Romani qhib.

Ani sakoya rashtra sakova Rom kova hraminlay pi Romani qhib delay konributi e Romana qhibyake garavipaske thay afirmipaske. Maybut o Roma hramarde, hraminde e Latinikana abecedaya soske ano Balkan thay Evropa thagarinela akaya abeceda numay si thana vi kote hraminde e abecedaya akhardi Qirilica. Akala abecedaya hramisale pustika ani Srbiya, Makedoniya, Bulgariya, Rusiya thay yaver thane kote vakaryola slavikano vakaripe. Amen bi manglo te pelara nikasko kontributi ano akava drom, ano akava kotor ka muthava numay odola abecede kola sine thay si konkurentya vash te oven standardune abeceda vash te hraminolpe i Romani qhib.

Palikera sa okola yaverenge kola dende po kontributi vash Romana qhibyako afirmishipe.

 

ABECEDA SHAYIP YUSUF – MAKEDONIYA

 

May anglal ka muthava e abeceda kola denya o rayo Shayip Yusuf andar Makedoniya koya vi ji adive panda vastinyola kotar o Roma thay ano shkole ani Makedoniya kote siklolpe i Romani qhib.

Akaya abeceda nakhela agyahar:

Aa, Ää, Bb, Cc, Čč, Kj-kj ( Ċċ), Dd, Gj-gj, Dž-dž , Ee, Ff, Gg, Hh, Xx, Ii, Jj, Kk, Ll, Lj-lj, Mm, Nn, Nj-nj, Oo, Pp, Rr, Ss, Šš, Tt, Uu, Vv, Zz, Žž.

Sar dikyola, akaya abeceda therela 32 hramya thay akala abecedaya hramisali angluni Romani gramatika thay i pustik ”Siklova Romani Qhib” ani Makedoniya.

Putardo dikyol so akaya abeceda kotar duyavazya kola dendile sar yekh hram, vastinyolay ani rashta akhardi Yugoslaviya. Yekh spesifika ani akaya abeceda si o hram Âä, kova lelilo sar vokali odoleske so ”shunyola” ano disave Romane alava thay akava hram drabaryola sar Albanikani Ëë.

Akaya abeceda ko bersh 1992 reducisali kotar korkoro Shayip Yusuf, Viktor A. Fridman thay Donald Kenrick thay adive ani Makedoniya o Roma vastinena akaya telehramimi reducimi abeceda:

Aa, Bb, Cc, Čč, Čh-čh, Dd, Dj-dj, Dž-dž , Ee, Ff, Gg, Gj-gj, Hh, Xx, Ii, Jj, Kk, Kh-kh, Ll, Lj-lj, Mm, Nn, Nj-nj, Oo, Pp, Ph-ph, Rr, Ss, Šš, Tt, Th-th, Uu, Vv, Zz, Žž.

Sar dikha, ani akaya reducimi abeceda si 34 hramya thay si disave nevipe kotar edeya anglunidendi abeceda. Putardo dikyol so o Viktor A. Fridman thay o Donald Kenrick therde influensa vash te purminol o Shayip Yusuf poro gandipe kotar disave hramya vash te lol adisuni forma.

But si semno te muthavyol so o duyavazya kh, ph, th, qh, kola lelile ani reducimi abeceda na dikhyona ani angluni dendi abeceda thay akate dikha so o Shayip Yusuf, vi so janya vash akala duyavazya na lela ani angluni abeceda jik gajikane duyavazyenge denya than. Akaya abeceda vi te sine dendi sar abeceda koya manglape te vastinen sa o Roma ani eks. Yugoslaviya, akava na ulo ji akana.

O Shayip Yusuf, kova sine angluno jeno kova hraminya e angluni Romani gramatika, denya po gandipe thay vakarya so ”Vash standardizimi Romani qhib manglape te lelpe sar sherutno diyalekti e Arliyengo vakaripe”. Po buhle na ka vakara vash akaya abeceda soske dikhlem so o Shayip Yusuf but loke purminya po gandipe sar ano upre muthavdo misal agyahar vi ani yaver abeceda kola ka lipara po tele. Numay respekri e Shayip Yusufeske sar angluno jeno kova para angluna abecedaya hraminya angluni Romani gramatika thay akate dikhyol olesko personaluno gandipe.

 

ABECEDA MARCEL KORTIADE

 

Akana te dikha yekh yaver abeceda koya ji akana therya maybut publiciteti sar kotar Romane liderya agyahar vi kotar rashtre kote jivdinena o Roma numay vi akaya abeceda na therya suksesi agyahar sar gandisalo. O alav si vash e abeceda kova denya o rayo Marcel Kortiade andar Fransiya. Akaya abeceda dendili ani pustik “Romani Fonetika thay Lekhipa” (Titograd 1986) thay akala abecedaya nikaldili i pustik “ Romano Startoro” kotar Marcel Kortiade thay ulavdilo ano but Evropake rashtre. Akaya abeceda nakhela agyahar:

Aa, Bb, Cc, Ćć, ĆH-ćh, Dd, Ee, Ëë, Ff, Gg, Hh, Xx, Ii, Jj, Kk, Kh-kh, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Ph-ph-, Rr, Ss, Śś,Tt, Th-th, Uu, Vv, Yy, Zz, Źź, Ʒ ʒ (Dz), Ǯǯ (Dž).

Palune duy hramya nashti hraminyem agyahar sar hramindoy o Marceli, soske si spesifikune simbolya kola nani sar ano daktilo agyahar vi ano komyutereski tastatura numay olengo hramipe denyem agyahar sar dendoy korkoro o Marceli, kola drabaryona sar ani srbikani qhib.

Akale hramenda yaver, dendile vi disave yaver spesifike kola muthavena sar manglape te drabaryol ano hramipe, odola spesifike si: 8 = t, n8 = nd, ҫ = s, nҫ = nc, q = k, nq = ng, thay shtar preyotime vokalya: ă = ja, ŏ = jo, ĭ = ji, ŭ = ju, ĕ = je.

Sar dikhyola akaya abeceda therela 34 + 6 + 5= 45 hramya.

Akaya abeceda, anavkerdili kotar Internasiyonaluni Romani Uniya (IRU) sar standardimi abeceda vash Romani qhib e rezuluciyaha 7/1990 ko shtarto IRU kongresi (07.04.1990) ani Varshava. Akala rezoluciyake dende phiko 17 edeyavarune may jande Romane lingvistya vay jene kola lenape Romana qhibyaka problematikaya ano Sumnal.

Akala abecedako may suksesuni parola sine:“ Sakova Rom ka hraminol yekh thay sakova Rom ka drabarel ano poro diyalekti”. Akaya parola kerya sa o Roma dende phiko akala abecedake pakyandoy so si akava odova so manglape e Romenge.

Amen ano Prizren (Kosova ), vi edeya var kana nikisti i pustik, vi kana ”kerdili” standardimi akaya abeceda, simey mamuy olake thay ji adive panda aqhilem ano amaro gandipe. Amen edeya var vakaryem so agyahar nashti ovela yekh abeceda standardizimi thay akala abecedaya nashti ovela i Romani qhib standardimi agyahar sar gandisalo o Marceli.

Na gelo but, vi o lingvistya kola dende pere inisiyalya ano shtarto IRU kongresi, lele te keren ulavde buti akala abecedata dikhindoy so si phare sar vash hramipe agyahar kotar reyaliteti e odolesta so vakardilo. Agyahar o recenzenti akala pustikako o Shayip Yusuf, kova sine vi prezenti ano Kongresi thay denya poro iniciyali akala abecdake, kerya reducipe para abecedake e duy yaver jenensa ko bersh 1992, sar muthavyem po upre.

Akala abecedaya adive kerela buti numay o Marcel Kortiade ano Universiteti ani Fransa thay o Roma ani Rumuniya ko qekat e Dr.Georghe Sarau, kova si lingvisti thay janela Romane numay nani Rom.

O Georghe Sarau, kova kerela buti ko Siklovipasko Ministripe ani Rumuniya, pali rezuluciya koja andili ani Varshava, telyarya bari aksiya vash te siklolpe i Romani qhib ani Rumniya. Akala abecedaya hramisale but pustika thay odoleske vi te na dende phiko o Roma akala abecedake ov insistirinela te keryolpe buti akala abecedaya sar ano elementarune aghahay vi ano Univesiteti ani Ruminiya.

 

ABECEDA RAYKO JURIQ

 

Abeceda kolaya hraminela o Dr. Rayko Juriq si odoya kola denya vi o Shayip Yusuf thay si abeceda kola vastisali ani Purani Yugoslaviya numay adive akharyola Srbikani abeceda koya hraminyola Latinikana abecedaya.

 

 

PRIZRENESKI ABECEDA (SELAHETIN KRUEZI)

 

Akana ka muthava vash yekh yaver abeceda koya gandinolpe so si may shukar thay may loki vash te hraminolpe i Romani qhib. Akaya abeceda si amari abeceda kolaya vi akana hramina.

Amari abeceda akhardi sar Prizreneski abeceda therela yekh bari historiya thay odoleske ka telyara kotar olako angluno hramipe.

O Prizren si pinjardo e Romane aktivipensa thay janyola so kotar Prizreneske intelektualsya putardilo angluno Romano amalipe “Durmish Aslano” ko bersh 1972. Akava amalipe sine angluno kova sine korkorophiravno thay therya poro shtambili jik o yaver Romane amalipya ani purani Yugoslaviya sine talo deyekh yaver amalipe. Akale amalipaske putaripaya putardile vi o udara vash te hraminen o Roma pere alava vi pi Romani qhib. Agyahar o Prof. Ibrahim Elshani, palo amalipasko putaripe nikalela angluno Romano bilteni ano Prizren e anaveya ” Romano Alav” thay ano akava bilteni dela angluni Romani abeceda kolako autori si ov korkoro. Akaya abeceda dendili ano ”Romano Alav” 1972. bershesta ano olako angluno gindo thay nakhela agyahar koya dendili numay e bare hramensa:

A, B, C, D, E, F, G, H, I, Y, J, K, L, LL, N, O, P, Ch, R, S, Sh, T, Ou, V, Z, U (Ü), Zh.

Ano duyto gindo e “Romane Alavesko” popale o Ibrahim Elshani kerela reducipe thay baryarla o gindo e hramengo mangindoy te kerol ola so po internaciyonaluni.

Numay 1992.bersheste “Ibrahimeski abeceda” (ano yekh kedipe kote sine prezenti: Ibrahim Elshani, Kuytim Paqaku, Imer Karanja thay Selahetin Kruezi), reducisali thay kerdili adisutni abeceda koya dendili ano bilteni “Romano Alav” 1992. bersheste koya nahkela agyahar.

Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Sh sh, Tt, Uu, Vv, Yy, Zz.

Vash akaya abeceda sine moro gandipe thay me simay odova kova disave sahatya kerindoy diskusiya sa argumentyensa, pheryum olengi godi te lolpe akaya abeceda.

Vash akaya abeceda simay but gatisardo soske kana nikiste o abecede ko Prizren, Makedoniya thay Marceleski abeseda, me natheryum pi godi te lavpe akala problematikaya. Gandinyum so ol ka keren shukar buti thay mange aqhola numay te hraminav poyeziya, drame, te nakhavav pustika vash sikle ty. kolensa shay te pumushkaryolpe romengo emancipipe. Agyahar nakhavyum e ”Ezopeske 51 paramisya” gandindoy so o sikle manglape te siklon akala paramisya vi Romane.

Palo nakhavipe manglum te kerav yekh alavari e alavenda kola ka sikaven e siklen, odolen kola najanena Romane, agyahar vi kotar Romani qhib te siklolpe vi yaver themenge qhiba mashkar kolende jivdinen o Roma.

Kana nakhavyum o paramisya thay manglaype te hraminav, may angal kinyum yekh nevo daktilo, kova ano odova vakti sine moro yekh masek butikeripe sar sikavno thay lelum te hraminav o paramisya e Marceleska abecedaya gandindoy so si internacionaluni thay standarduni vash Romani qhib koya anavisali ano 4. IRU kongresi ko bersh 1990. Sar lelum te hraminav, aqhilum, nashti arakhav sine disave hramya kolen sine dendoy o Marceli thay ol nasine ani daktilaki tastatura. Edeya var lelum te gandinav vash nevi abeceda, koya ka del shansa sarenenge te hraminen a na te biqhalen pere hramipya e Marceleske thay te oven phandle oleske… Akava daktilo panda garavav khere thay olaya nasiyum hramimo khanqi numay adikravla sar simboli kova denyama ideya thay sine yekh modeli sar manglape te keryol i abeceda…

Kana lelum te nikalav Romane alava kotar Ezopeske paramisya, dikhlum so nani but hramya odola kola dendoy o Marceli ani piri abeceda thay agyahar halyilum kole hramensa manglape te hraminyol i Romani qhib, soske o nakhavipe keryum agyahar sar vakara thay kotar amaro vakaripe nikyola vi e abeceda. Odoleske kana beshlem e Ibrahim Elshaneya vash te reducina e abeceda, theryum but argumentya vash akaya abeceda koya denyem ano bilteni “Romano Alav” ko Septembar masek jik amen anyem pratsav disave maseka po angle.

Pali mareba koya uli ani Kosova, me nasimay ani Kosova thay e revista popale lela te nikyol numay akana popale o Ibrahim Elshani thay o Kuytim Paqaku, nikalena o “ Romano Alav” ano Prizren- Kosova, yaver abecedaya koya lelili kotar Kroatyengi abeceda thay akaleya muthavde poro na adikaripe alavesko thay nastabiliteti ko hramipe. Asavko hramipe kerde ko ginde 4,5,6,7 e “ Romane Alavesko”.

Akava periodi ji nasimay me ani Kosova hraminyum o pustika “ Siklovav Hramipe thay Drabaripe “ thay “ Matematika 1” kolensa gandinyum te putaryolpe o shkolovipe pi Romani qhib. O Matriyali biqhalyum e Ibrahim Elshaneske vash te ovol Recenzenti mere pustikenge thay akala pustika kerde o sistemi hramipasko popale irasalo agyahar sar denyum me thay kotar gindo ohto (8) e biltenesko “ Romano Alav” popale lela te hraminyol akala abecedaya thay odole divesta ji adive sa o reviste, Radio thay Tv. siklovipe ani shkola pi Romani qhib, vastinena akaya abeceda.

Palo but bersha, popale akala abecedaya hramipe ani Kosova, losharol mande thay akana qaqek haqarav mande so siyum autori akala abecedako. Odoleske te muthavav hari po buhle vash akaya abeceda kote harne hramisalo ko “Romano Alav” numay palo duy pustikengo nikalipe hraminyum yekh tikni broshura kote muthavyum mo gandipe sar te ovel i Romani qhib standardimi, thay akaleya manglum te janglarav e bare lingvistyen sar te keren i qhib standardimi. Bi gandimo vash bikinipe denyum sa akaya tikni broshura ano internet ”Vikipedia” thay manglum sare te drabaren odova so gandinav. Akana te dikha sar gandinyum thay soske manglum te keryol i qhib standardimi agyahar sar gandinyum.

 

 

 

 

Muthavipa:

 

Vash te hraminen o Roma pere vakaripya, manglape te theren yekh abeceda koya ka ovol loki vash sa Roma. Vash te ovol i abeceda loki vash sa Roma, manglape te dikhelpe save hramyensa ka hraminen o Roma pere vakaripya ano adisutno jivdipe. Amen gandina so sa o Roma manglape te hraminen odole hramensa kola shay te arakhlon ani tastatura e yekhe kompyutereski, kova si standarduno vash sa manusha. Amen adive jivdina ano yekh Sumnal kote o manusha maybut kerena buti e kompyutereya. Dikhindoy e kompyutereski tastatura, dikha so ani tastatura o hramaya natherena semnen upre vay tele thay odoleske amen gandiyem, te shay, i Romani abeceda te hraminelpe asavke hramyensa.

Amen jana so o Roma jivdinena ano sa Sumnal thay jana vi so ano Sumnal si but abecede kolensa o manusha hraminena olenge vakaripya, doleske vi amen manglape te roda amari abeceda vash te jana te drabara thay te hramina agyahar vi te mukha amare avutne generaciyenge yekh mangin kola ka phiravenla ano olengo Sumnalikano jivdipe.

Vash te janelpe kola hramya therela i Romani qhib, manglape te hraminelpe: paramisya, gila, drame, te nakhavenpe yaver qhibyendar literature thay odole alavenda te kerelpe alavari kote ka dikhlyon kola hramyensa hramisale sa akala literature vash te na lenpe o hramya kola nani Romane.

Therindoy anglal amende sa akava so liparyem angle, keryem yekh rodlaripa thay ko agor reslem ji ko akava phandipa:

1.I Romani qhib manglape te hraminyol e Latinikana Abecedaya koya si internaciyonaluni abeceda ano Sumnal vash hramipe.

2.I Romani abeceda manglape te therel numay o hramya kolensa manglape te hraminyon Romane alava. (Akate theryem po dikhipe disave hramya kola nani ani Romani qhib thay vash akava po buhle ka hramina po tele).

3.I Romani abeceda te ovel e hramyenda kola natherna semnen upre vay tele ano hramya.

4.Ko Romano hramipe sakova hram manglape te shunyarol numay yekh avazi.

5.I Romani qhib te hraminyol agyahar sar vakaryola thay te drabaryol agyahar sar si hramimi, biparudimi sar ko telyaripe agyahar vi ko agor, pherde aksenteya bi kvashe avazyensa. Akava shayipe si ani Romani qhib soske i Romani qhib si melodikani thay qhibyako hramipe si fonetikano.

Vash te jana te hramina, manglape te jana amari abeceda napal olako hramipasko sistemi napal i Romani gramatika kolaya ka hramina amari qhib agyahar sar dendili e Devlesta.

Hramya

Romani abeceda therela akala hramya:

A a, B b, C c, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l,M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, Sh sh, T t, U u, V v, Y y, Z z.

Sar dikhena, ani Romani abeceda niyekh hram natherela semnen upre vay tele sar dikhyola ano disave qhiba. Akaya abeceda si yekh vash sa Roma ano Sumnal thay shay te arakhenpe o hramya ano sakasko kompyuteri bi rodindoy ano yaver thana. Akava keryem vi odoleske so ano daktilo nani disave hramya sar lelile ji akana thay o manusha kola natherenay kompyuteri nashti hramaninen Romane alava thay odoleya ol manglaype te roden ko therela komyuteri vash te hraminen pere butya. Amen manga sa o Roma te hraminen so pobut vash te nakhol angli amari qhib a na te oven momkya (slavya) e yaverkaske vi ano hramipe.

Vash te lokyara e abeceda, amen lelem sakova hram te shunyarol yekh avazi.Yekh ulavdo dikhipe therena o hramya - s - thay – h – kola kana avena yekh pali yekh dena e avaze - sh - kova drabaryola sar ko alava: shil – shudro – shov - shel ty. Akava sistemi lelilo vi ano yaver qhiba. Akala duy hramya ka drabara sar yekh avazi, agyahar sar kerelpe ano Sumnal.

Amen jaqek anyem pratsav so sakova hram ka del numay yekh avazi numay sar yaver qhano hramipe popale nikyola e metodata, gandinyem so si po shukar te la asavko hramipe kova si pinjardo vash sare thay janelpe sar internaciyonaluno hram.

Ani abeceda o duyavazya th, ph, kh, qh, na hramisale sar yekh hram, sose ano alava shunyona duy avazya, sar misal: than, phen, kher, qhay, odoleske ka hraminalen ulavde, sar: t thay h, p thay h, k thay h, q thay h.

 

HRAMENGO DIKHIPE

 

O hramya ulavyona ano duy grupe:

E grupenge anava ka mothava internaciyonalune alavensa (latinikane) vash te halyolpe ano sa Sumnal.

1.Vokalya thay

2.Konsonante.

O vokalya si: a, o, u, e, i.

O konsonante si: b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, y, z.

Sar dikhena, i Romani qhib therela 5 (panj) vokalya thay 19-2 (deshuinya-duy) konsonante.

O vokalya ulavyona ano duy grupe:

1.Sane avazune vokalya ( kovle);

2.Thule avazune vokalya (zorale).

Sane avazune vokalya si: e, i.

Thule avazune vokalya si: a, o, u.

Po buhle vash vokalya ka vakarelpe ko ulavdo than ani akaya pustik.Ano akava kotor e pustikako ka vakara numay vash vokalyengo semnipe – rola ani Romani qhib.

O vokalya ani Romani qhib therena semni rola. Ol mothavena kova alav perela ano kova yeri thay kole yeresko alav avela palo kova vokali. Sar misal o sano avazuno vokali - I - mothavela so o alav kova telaryola akale hrameya, perela ano juvlikano yeri, sar misal: i juvli, i khani, i buzni, i gurumni ty.

Sar dikhena, o alava telaryona e hrameya i thay agorinyona e hrameya i. Sakova yaver qhano hramipe si gramatikano doshalo. Akate na vakara vash diyalekti, numay vash gramatika koya si yekhutni vash sa diyalektya.

Te sine o hram i so arakhlola ko agor e yekhe alavesko odova mothavela so, o alav so avela, si ano juvlikano yeri thay odoleya putardo dikhyola so o hram i si hram kova mothavela e juvlikane yere. Misal: bari phurd, lugi len, buhli phal, sasti qhay, Diyanaki luludi, Romyaneski khani ty.

Janelpe so: i phurd, i len, i phal, i qhay, i luludi, i khani perena juvlikane yereske thay vakarelpe: akaya phurd, akaya len, akaya qhay, akaya luludi, akaya khani ty. Numay vi o alava: bari, lugi, buhli, sasti, Diyanaki, Romyaneski ty. mothavena so palo akala alava avena o alava kola si ano juvlikano yeri.

 

O VOKALI E

 

But Roma gandinen so o vokali e mothavela o butipa ani Romani qhib, numay i gramatike mothavela yaver thay disave Roma kola o butipa lena yaver vokaleya ol vakarena gramatikane agyahar sar manglape, numay odova ka muthava kana ava ko yaver vokalya thay ko butipa.

O vokali e (prefiksi) arakhlola anglo iripe e puqipasko kana puqelape – ko alavengo parudipe: Kaske, kasta, kase, kaski, kasko ty.

Sar misal:

Kaske si akala luludya?

– e Diyanake (genitiv, juvlikano yeri, yekhipe).

– e Romyaneske (genitiv, murshikano yeri, yekhipe).

– e phurenge (genitiv, mursh. thay juvlikano yeri, butipa).

– e ternenge (genitiv, murshikano thay juvlikano yeri, butipa).

Sar dikhena ano angluno misali, angluno puqipasko iripe telaryola e hrameya – e - thay ko agor e iripasko avela popale o hram - e -. Akava ovela ko murshikano thay juvlikano yeri. Agyahar vi ko yekhipe thay butipa. Akava mothavela so, ko telyaripe thay ko agor e alavesko avela sano avazuno vokali kova perela ani yekh grupa e vokalyengi.

 

 

Thule vokalengi rola ani Romani qhib

 

Sar mothavyem angle, thule avazune vokalya si: a, o, u.

O murshikano yeri ani Romani qhib mothavlape e thule avazeya ”o”, sar misal: o qhavo, o Rom, o grast, o jukhol ty. soske vakarelpe: akava qhavo, akava Rom, akava grast, akava jukhol ty. Sar dikhena, murshikano yeri ani Romani qhib telaryola e thule avazune vokaleya thay agoruno vokali si sakana thulo.

O butipa ki Romani qhib ovela e avazeya ”o”, sar ko mushikano agyahar vi ko juvlikano yeri. Sar misal: o mursha, o juvla, o qhaya, o daya, o romnya, o khanya, o thuda ty. Akate dikha so anglo sakova alav avela o thulo vokali ”o” thay o liparde alava telaryona e thule vokaleya vi agorinyona e thule vokaleya.

 

Vokalyenge thana mashkar konsonantya

Kana vakaryola thay hraminyola i Romani qhib, o vokalya nikana na avena yekh pali yekh. Akava si but semno te janelpe thay adikarindoy akava sistemi amen ka hramina thay drabara i Romani qhib po melodikane, soske oy si korkori melodikani.Olaki melodiya namanglape te nashala hramindoy thay drabarindoy doshale.

Romane alava sakana therena yekh konsonanti mashkar duy vokalya.

Mashkar duy vokalya, mashkar yaver konsonantya may but arakhlona akala konsonantya - n, y, s, sh, h, t thay k.

 

O hram L

 

O hram “L” therela duy role ano drabaripe. Kana arakhlola anglo thule - zorale vokalya a, o u drabatyola sar srbikano L sar ko misala: palal, balal, telal, lolo, kalo,mulo,luno, luludi ty. numay kana araklola anglo sane-kovle vokalya e, i drabaryola sar srbikani lj, sar ko misala: tele, gele, kali, loli,lil ty. Si disave alava kola napshlona akale sitemeske numay sa o Roma kola vakarena Romane janena te ulaven akav.

 

Soske Q a na Ch ?

 

But Roma ji adive hraminena o hram Q sar Ch, gandindoy so akava hramipe si po loko odoleske so agyahar hraminelpe vi pi anglikani qhib thay mangena te ovel sar internasiyonaluni. Amen odova na lelem odoleske so asavko hramipe na pashlola ani Romana qhibyaki umal.

Sar yekhto, amen mothavyem so amen manga yekh hram te mothavol yekhe avaze.

Sar duyto, ani Romani qhib nikana na avena duy yekhayekh konsonantya yekh pali yekh thay odoleske amen na lelem o Q sar Ch. Akava te mothava misaleya. Kana ka hramina: chhuri, chhay, chhavo, chhib ty.dikha so avena duy yekhayekh konsonante yekh pali yekh, so na pashlola e Romana qhibyake sisitemeya. Amen manga te kera i qhib agyahar sar dendoy ola o Devel thay odoleske roda sar si olako sistemi.

Akate shay te dikhen putardo so, amen te hraminyem akala alava e hrameya q, edeya var nani amen odova problemi: qhuri, qhay, qhavo, qhib thay agyahar phera e qhibyake mangipya. Akate te janglaryol so o hram Sh, agyahar sar amen lelem nikana palo sh na avela o hram – h - odoleske akate nani amen odova problemi.

Sar dikhena, ani Romani abeceda si 24 hramya kolensa shay te hraminelpe sa pi Romani qhib. Te janglare vi odova so andro akala 24 hramya, duy hramya C thay F nani Romane ( 24-2=22).

 

O hramya C & F

 

Kana hraminelpe i Romani qhib, disave hramya po but var hraminyon, odoleske so po but var arakhenpe ano alava, numay disave hramya but hari arakhenpe, jik ko disave diyalektya vi na shunyona. Akate vakarelpe vash hramya c thay f kola but hari arakhlona ano hramipe.

O hram c sar misal arakhelpe ano disave alava kote shay te purminyol e hrameya s kova shunyola ano disave diyalektya. Sar misal: curula, cidipe, olenca, malenca ty. kolen shay te hramina: surula, sidipe, olensa, malensa ty. kova ko reyaliteti shunyola ano disave Romane diyalektya.

O hram “c” khuvdoy ano Romengo vakaripe kana himisale o Roma yaver themensa. Oleske thane sakana vakardilo thay adive vakaryola s thay odoleske amen manga popale te aqhol odova orginaliteti e vakaripasko thay sakote kote shunyola o hram c te purminyol e hrameya s. Agyahar kerindoy amen ka vakara Romane sar Roma a na sar gaje.

O hram “ f “shunyola ano gajikane alava kola khuvde ani Romani qhib.Sar najanelpe olengi qaquni Romani verziya, amen ka hramina olen agyahar sar hraminyola ano qhiba kotar avena.Sar misal o alava: fabrika, felyastra, folklori, fudbali ty. nani Romane alava numay vash te thera akala alava ani Romani qhib, amen manglape te hramina olen sar mothavyem upre.O hram f nani Romano hram.

 

Amen hramindoy, agyahar sar vakaryem po upre, ka sida panda duy hramya kola nani Romane thay amari qhib ka hraminyol numay 22 hramensa thay agyahar ka mothavyol qaqikane disave rodlardengo mothavipe so o Roma yekh vakti hraminde 23 hramensa. Ani amari abeceda o 23. hram si sh kole amen hraminyem e hramensa s thay h a pakya so amare phure odova hraminde yaverqhane.

Vash i teza so o Roma hraminde 23 hramensa shay te drabaren ani pustik “Seoba Roma” kotar Dr. Rajko Juric, ki rig 229, kote hraminela: “ Si disave rodlarde sar o Ž.A. Dekurdemans kova mothavela vash Romengo hramipa e 23 hramensa (hiyeroglifya) numay olesko asavko dikhipe qhudena but rodlarde.”

Amen odova na qhuda, amen pakya thay olako qaqipa mothavyem hramindoy akaya thay yaver pustika.

 

Copyright @ All Rights Reserved