ROMANE DIYALEKTYA

I ROMANI QHIB

 

I Romani qhib si e Romengi qhib kolaya o Roma vakarena thay halyona mashkar peste.O Roma, kola jivdinena ano sa Sumnal, si ji akana may qorolo them, kana si o alav e qhibyako vakaripa, kotar Romane alavengo barvalipa thay odoleya vi kotar hramimi literarura pi romani qhib.

Akava qorolipe avela bute aspektenda, kolen amen ano akava kotor ka dikha hari po buhle.

I Romani qhib perela ani Indo-Evropaki grupa e qhibyengi, koya vi gandinyola so si olaki buqim-poteklo kotar Indiya. Akava phanlola odoleya so si ani Romani qhib but alava kola si pashe e Indiyaka qhibyaha vay po shukar te phena e purana Indiyaka qhibyaha e Sanskriteya. Numay sar amen ani tema ” O Roma” vakaryem vash Roma, odoleske bi khuvde ano detalye akale problemesko, ano akava kotor ka vakara numay vash Romani qhib koya vakaryola thay kote vakaryola.

O Roma, kola natherena piri rashtra, sar janolpe, sine yekh them kola phirde thanesta po than beshindoyɪ harne vay lugo vakti ko neve beshipaske thana. Ano akala beshipaske thana, vash te oven kotor e odole amalipasko, but Roma bistarde piri qhib thay lele yaver qhib thay agyahar kerindoy, adive dikha so si but Roma kola si asimilime thay bistarde i Romani qhib.

Ano akala phare jivdipaske kondiciya, pale but Roma yekhe bare kamipaya adikarde po vakaripa thay palikerindoy asavke Romenge, adive amen shay te vakara thay te hramina vash Romani qhib.

Adive o Roma kola vakarena i Romani qhib si o Roma kola aqhile te jivdinen ano Balkan, Evropa thay ano yekh tikno kotor e Aziyako. Amen jana so si Roma kola vakarena i Romani qhib vi ano yaver Kontinentya numay jana vi odova so akala Roma gele kotar Balkan, Evropa vay kotar disave Aziyake thana.

Sar sakoya qhib ano Sumnal, agyahar vi i Romani qhib therela pere diyalektya thay pere lokalune vakaripya kolen manglape te ulava yekhe yavresta.

Sar si o Roma prezenti ano gava thay diza, but si phare te kerolpe rodlaripa vash Romani qhib, numay akava rodlaripa ovela panda po phare te sine so o rodlardo nani Rom vay na pinjarela o vakaripya ano yaver thana.

Adive si but Lingvistya kola kerena rodlaripa ki Romani qhib thay shay te phenav so asavke Lingvistya rodlarindoy i qhib baryarena e Romenge diyalektya thay adive te puqlepe akala Lingvvistya ka phenen so ani Romani qhib si maybut e 60 diyalektya, agyahar ginindoy sa o lokalizmya sar diyalektya.

Akate ka dikhlara may anglal e Lingvistyengo gandipa sar ol muthavena e Romane diyalektyen.

Akala tele hramime si disave olenda sar ol muthavena:

Banateski Gurbet Romani, Bugurji Romani, Burgenlandaki Romani, Crimean Romani, Dolenyaki Romani, Finlandiyaki Romani-kale, Gurbet Romani, Gurvari Romani, Hungariyaki Romani, Kalderash Romani, Kosovo Arli Romani, Latviyaki Romani, Lithvaniyaki Romani, Lovara Romani, Makedoniyaki Arli Romani, Makedoniyaki Jambazi Romani, Rusiyaki Romani, Romungro Romani, Turkiyaki Sepetqi Romani, Sinti Romani, Slovak Romani, Sofia Erli Romani, Sremeski Gurbet Romani, Ursari Romani, Velsh Roma ty.

Sar dikhlem, o Romane vakaripya – diyalektya muthavdile e thanensa (Banat), Rashtensa( Burgenland), butyensa (sepetqi- ursari) ty. thay agyahar kerindoy o gindo e diyalektengo bayrola. Numay amen janindoy so uprehramime nani sa diyalektya odoleske naka bazirinape ano upre hramime anava numay ka mothava o Romane vakaripya agyahar sar si pinjarde kotar Roma.

Romane diyalektya kola si may bare thay kola konkurinena - vash te kerelpe yekh standardimi Romani qhib si akala: Arli, Gurbet, Kalderashi -Lovari, jik Kale diyalekti si spesifikuno thay akava diyalekti nashti konkurinela ani srandardizaciya pere vakaripaya kova leloy Finlandiyako vakaripaski melodiya. Kana ava ko Sinti diyalekti, shay te phena so akava diyalekti perela e Arli diyalekteske numay o vakaripa leloy e Germanikani vakaripaski melodiya thay odoleske but var si pharipa ko halyovipa.

Talo akala diyalektya si panda tikne diyalektya vay te phena lokalizmya kola perena yekhe e upre-anavutne diyalektyenge numay olengo siklovipa shay te ovel ko yekh yaver hramipe kova ka ovol dedikimo numay akale problemeske.

Te dikhlem kotar teritoriye kote jivdinena akala Romane diyalektyenge vakardutne, edeya var shay te phena so sa akala diyalektenge vakardutne jivdinena ano sakola rashtre kote si o Roma numay te dikhlem kotar gindo, akala diyalektyenge vakardutne kote jivdinena po but thay sar si olengo vakaripa ,edeya var manglape te vakara ulavdo vash sakova upre-anavutne diyalektya.

 

 

ARLI DIYALEKTI - ROMANO VAKARIPA

 

O Vakaripa Arli vakaryola kotar o them akhardo akale anaveya Arliye. O Arliye akharyona vi Yerliye thay Erliye.

O alav ”Arli” pi romani qhib si kin-bikinde - trgovci thay si alav kova khuvdoy kotar Arabikani qhib pi Romani qhib thay ko Arapya vakaryola vi vash jene kola si pakyavutne, lajutne, qaqutne, jene kola na hovavena. Arliye si jene kola lenape kin-bikinibaha odoleske akala jene manglape te oven pakyavutne vash te theren shukar bikinipe.

O Alav ”Erliya” avela kotar Turkikani qhib thay avela e alavesta ” ER ” kolako janipe si sa odova so si Rom pi Romani qhib, (o alav Roma si butipa e alavesko Rom kova therela disave janipya (muthavipya - manaye), sar misal: Manush, Rom - o mursh kana prandinyola ovela juvlako rom jik i juvli ovela romni, pakyavutno, Rom - baro mursh-nani qhavo, numay akale ER anaveya ani Turkiya akharyona vi o askerya kola natherena qinya-bari titula numay si jene kola si tali rashtraki kontrola sasavipaha (thanipa, habe, urayba… ). Sar janyola o Roma sine kotor e Osmanliyenga askeriyako kotor ano marebe…

Jik o alav ”Yerliya”, popale avela kotar Turkikani qhib thay janglarela vash thanutne manusha, jene kola na phirena thanesta po than numay si thanutne vay beshena ko yekh than.

Akava Romano diyalekti vakaryola ani: Kosova, Srbiya, Makedoniya, Albaniya, Bulgariya, Grkiya ,Turkiya thay adive vi ano yaver Sumnaleske demokratikane rashtre.

O Roma kola nashte kotar upre anavutne rashtre e marebata, politikana vay ekonomikana situaciyata, thanisale ano akala demokratikune rashtre thay adive maybaro aktivitetya vash Roma thay Romani kultura ovela kotar akala Roma ano odola rashtre.

Arli Romano diyalekti, adive nani numay vakardutni, sar sine ji anglo disave bersha, numay si vi hramutni qhib. May anglal 1972. bersheste ano Prizren – Kosova nikalyola angluni Romani revista e Anaveya ” Romano Alav ” pi Romani thay Srbikani qhib, e romane intelektualyenda ko qekat e Prof. Ibrahim Elshani, Prof. Nusret Seharsoyi thay o Yuristi Shaban Berisha.

Ani akaya revista angluni var dendili Romani abeceda e latinikane hramensa thay bazirimi pi srbikani qhib (mashkar yaver lj = l, diyakritikune semne š, č , spirante-diftongya – duyavazya ph, th, kh, čh, zh = ž, thay vash internasiyonalipe lelile disave hramya kotar Fransikani qhib sar ph = f, ou = u, au = o).

Numay yekh po seriyozuni buti Arli Romane diyalkteya uli ki Makedoniya ko bersh 1980, kana o Prof. Shayip Yusuf thay o Prof. Krume Kepeski, hraminde angluni Gramatika pi Romani thay Makedonikani qhib. Ani akaya Gramatika vastisale e Srbikana-Makedonikana abecedaya numay o duyavazya ph, th, kh, ch, lelile sar yekh hram. Palo hramipe akala angluna Romana gramatikako dendilo pratsav te ovel i Romani qhib standardizuyimi akale principyensa kola dendile ani akaya gramatika, numay Makedoniyata yaver niyekh yaver edeyavaruni Yugoslaviyake republike na kerde buti akala gramatikaya.

Ani Makedoniya, akala abecedaya thay sistemeya hramisale sar pustika, agyahar vi reviste thay adive panda ani akaya rashtra vastinyola akava sistemi sar ko Romano skolovipe agyahar vi ano reviste thay Romane mediye ( Radio - TV).

Kotar 60.000 milye Roma kola jivdinena ani Makedoniya , olenda 90% vakarena Arli diyalekti.

Ko 1986. besheste , Arli Romano diyalekti lela te shunyol vi kotar Radio thay Tv ko Kosovo thay akala sine anglune mediye pi Romani qhib ani purani Yugoslaviya. Ani Kosova edeya var jivdinenay may hari 150.000- 200.000 Roma.

May seriyozuni buti koya kerdili vash Arli diyalekti uli kotar o Dr. Marcel Kourtiade, andar Fransiya, kova piri buti kerya ani purani Yugoslaviya thay edeya var printinya i pustik “ Romani fonetika thay lekhipa” ( Titograd – 1986) , kolate putardo dikyola olesko gandipa vash sar te kerolpe standardimi i Romani qhib. Ani akaya pustik ko yekh than kraminela :“ shukar si vi ol te hraminen sar amen” gandindoy vash Gurbetya, Lovarya thay Kalderashya.

O Dr. Marcel Kourtiade nikalya vi e pustik “Romano Startoro” yekha spesifikuna abecedaya vash kolake ka vakara ulavdo.

Agyahar odole bersheste ( 1986) putardilo angluno Romano siklovipa ko Prizreneske shkole – Kosova, thay angluno sikavno sine Anglikana qhibyako sikavno o Imer Karanja.

Putarindoy Romane Amalipya ani Kosovo thay Makedoniya, ovelay Romane gilengo prezentipa thay olensa yekh biyandile vi anglune hramarde.

Definitivuno Arli diyalektesko hramipe ki Kosova dudlardilo 1992. bersheste kana reducisali e purani abeceda thay andili nevi abeceda bazirimi numay ko avazya thay miqkisali- printisali ko “Romano Alav” gindo 3. Amen momentalno hramina akala abecedaya thay vash akava ka vakaryol ulavdo.

Ano reducipe e Romana abecedaki lele kotor romane intelektualya ko qekat e Ibrahim Elshani, Kuytim Paqaku, Imer Karanja thay Selahetin Kruezi.

Akaya abeceda adive kerela buti ki sa Kosova. Sa o medie adive hraminyona akala abecedaya thay Arli diyalekteya.

Akala abecedaya hramisale but pustika e Arli diyaekteya, drame, nakhavdile pustika kotar yaver qhiba thay soy may semno, akala abecedaya thay Arli diyalekteya ko bersh 2003 hramisale duy may semne pustika vash siklovipe, odoya “ Siklova Hramipe thay Drabaripa “ thay “ Matematika 1” kolengo autori si o Selahetin Kruezi. Akala pustika dena shayipe te siklolpe i Romani qhib sar daki qhib agyahar sar siklolape ano Sumnal i daki qhib.

Arli diyalekti shunyola vi ani Srbiya ko diza: Buyanovac, Presheva, Nis, Vranya, Beograd thay yaver tikne diza. Akale diyalekteste ani Srbiya shtampisale “ Qhavrikano lil”, “Krlo e Romengo” editori o Prof. Dragolyub Ackoviq, revista “Them”, kolako editori si Ljuan Koka, Radio thay Tv, sar ko lokaluno agyahar vi ko Rashtrako niveli. I Pustik “Bareshtibe” kotar Prof. Ibrahim Osmani – Buyanovac hramisali akale diyalekteya...

Arli diyalekti adive shunyola vi ani Shvedska, Danimarka, Germaniya, Holandiya, Fransiya, Italiya, kotar nashutne Roma. Olengo baro aktiviteti kerya so adive ani disave rashtre sar Shvedska, hramisale but siklovipaske pustika, paramisya, reviste, radio, harni Romani Gramatika thay yekh Leksikoni nakhavdo kotar Shvedikani pi Romani qhib, kola nakhavya o Baki Hasan, Rom andar Makedoniya kova jivdinela ani Shvediya.

O Gila kola gilavyona thay kola gilavdile ko puranipe kotar Roma ( Kosovo- Makedoniya), kedinya o Prof. Dr.Trayko Petkovski, eksperti vash Romano Folklori, kotar Makedoniya.

Ani Makedoniya Arli diyalekti siklolape vi ano Univerziteti kotar Dr.Latif Demir kova vi hraminya Romano alavari – Lavustik, Romane – Makedonikane thay Makedonikane – Romane para Romnyaha Prof. Fatime Demir. O Latif Demir thay Nevsiya Durmish printinde vi e Romani Gramarika pi Romani thay Hrvatikani qhib koya si 70-80 % kopirimi kotar gramatika kola hraminya o Dr. Rayko Juriq thay o Shayip Yusuf. Si panda hramarde kola pere hramipya hraminde Arli diylekteya sar ki Kosova agyahar vi ani Makedoniya, Srbiya , Bulgariya...

Arli diyalekteste adive shay te drabaryon e Indiyako maybaro epi Mahabharata. Agyahar shay te Drabarelpe o Rabindranat Tagora, Gitanyali, Iliyada, Odiseyi, ty. kolen nakhavya pi Romani qhib o Prof. Ibrahim Elshani andar Kosova.

Vash drame thay poyeziye, sar vash bare agyahar vi vash tikne, ko Arli diyalekti shay te drabaryon kotar hramarde :

Kuytim Paqaku, Nejip Menekshe, Selahetin Kruezi (Danimarka), sare kotar Prizren- Kosovo, Mehmet Saqipi, Rom kotar Gilana- Kosova kova akana jivdinela, sar nashutno, ani Subotica – Srbiya thay but yaver.

Ani Kosova sa jik angli Kosavaki mareba jivdinde, sar gandinen Romane organizaciye, ji 200.000 Roma kolenda 80 % vakarde Arli diyalekti. Adive ani Kosova jivdinena ji 30 - 40000 Roma kola aqhile ano pere thana ani Kosova.

O Sinti romano vakaripe vakaryola kotar Roma kola jivdinena ani Germaniya, Austriya thay ano Belenukseske rashtre thay si o vakaripa kova perela Arli diyaekteske odoleske vash akava diyalekti na ka hramina but ano akava kotor.

Akava hramipe so drabarena hraminyola e Arli diyalekteya odoleske na da yaver teksti akale diyalekteya vash te dikhen sar shunyola o diyalekti sar ka kera vash yaver diyalektya.

 

GURBET DIYALEKTI – ROMANO VAKARIPA

 

O Gurbet diyalekti vakaryola kotar Roma kola akharyona Gurbetya. Numay o Gurbetya akharyona vi Jambazya, Gabelya thay Qergarya.

O alav Gurbet si Turkikano alav kova muthavena so akala manusha nani thanutne, si gurbetqiye – nani thanutne vay avena yaver thanenda.

Jambazya akharyona odoleske so si jene kola kerena Arlipe - trgovina thay si jambazya – jene kola marenape but vash mol- cena kana kerena arlipe- trgovina.

Gabeli thay Qergarya akharyona soske o Roma jivdinena ani qerga numay o anav Gabeli panda siguripaha najanyola numay vakaryola so o Jabel, kotar religiya, sine angluno manush kova jivdinya ani qerga thay para butyaha paraya peste thay pere nyamo odoleske o manusha kola beshena ano qerge akharyona vi gabelya soske ano yaver qhiba o anav Jabel hraminyola e hrameya G ( gabel) thay popale drabaryola sar Jabel

Akala Roma vi te na beshte adive ano Qerge, pale akharyona Gabelya shay odoleske so thanisale palo akala yaver thema ano yekh than thay na bistaryona e thanutne themenda olengo jivdipe.

Gurbet diyalekti si vakaripa kova shunyola maybut ano purane Yugoslaviyake Republike, adive sare biumlavde 7 rashtre.

Akava vakaripa shunyola ani Kosova, Crna Gora, Srbiya, Bosna thay Hercegovina, Hrvatska, Sloveniya, tikno gindo ani Makedoniya, Italiya, Albaniya, Turkiya thay akana vi ano yaver Sumnaleske demokratikane rashtre, kotar nashutne kola mukle pere rashtre palo marebe ani purani Yugoslaviya. Janolpe so kotar upreanavutne rashtre o Roma vash te arakhen yekh po shukar jivdipa rodinde than ano Demokratikane rashtre.

Adive akava diyalekti nani numay vakardutno diyalekti diket vi hramutno thay ji adive may bare butya kola kerdile kotar literatura pi Romani qhib ule ano akava diyalekti.

May angluno thay may baro rodlaripa vash akava Diyalekti kerya o Rade Uhlik, kova vi hraminya but pustika vash akava Diyalekti. Olenda maypinjarde si:

"Romane gilja (Romske pjesme)", zbirka pjesama, Prijedor, 1937.

"Bosnian Roman Vocubulary", Liverpool,1943.

"Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane alava)", rječnik, Sarajevo, 1947.

"Prepozitivni i postpozitivni član u gurbetskom", knjiga, Sarajevo, 1951.

"Ciganizmi u šatrovačkom argou i u sličnim govorima", članak, Sarajevo, 1954.

"Ciganske priče", knjiga, 1957.

"Kategorija imperativa u romskom jeziku",knjiga,Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1974.

"Zigeunerlieder", knjiga, Leipzig, 1977.

"Ciganska poezija (R. Uhlik, Branko V. Radičević)", knjiga, Beograd, 1982.

"Srpskohrvatsko-romsko-engleski rečnik (Romengo alavari)", rječnik, Sarajevo, 1983.

"Jezik i kultura Roma", knjiga, Sarajevo, 1989.

O Rede uhlik si jeno kova may anglal mangla te putarol Romano siklovipa pi Romani qhib ani Purani Yugoslaviya, numay sar shundilo, kotar Yugoslaviyaki Rashtra, vash te na putaryol Romano siklovipa, mangle te biqhalen e Rade Uhlik ani Indiya sar butikerdutno vay Ambasadori e Yugoslaviyaka Rashtrako, phenindoy so eqa shay te kerol po baro rodlaripa vash Roma soske janyolay edeya var so si o Roma kotar Indiya. Numay akava ko qaqipa nasine vash olesko shukaripa numay sine e ideya numay vash te duryarenle kotar Yugoslaviya vash te na putarol o siklovipa.

Akava halyilo kana na biqhaldilo ani Indiya thay vi na putardile o shkolovipa pi Romani qhib.

Me, kova simay terno edeya var, loshata so ka putaryol romano shkolovipa, hraminava qhavorenge poyeziya thay dava than vi e Rade Uhlik-eske, vash te na bistaryol oleski buti. Sar si e poyeziya lugi amen ka muthava numay o shtarore kote vakaryola vash Rade Uhlik ko Arli diyalekti:

...

O RADE UHLIK BUT PHIRYA

BUT E ROMENSA VAKARYA

OLENGO VAKARIPA LELA

ALAVARI HRAMINYA

ALE ROMALEN ALE

AMARE BAHTALE DIVE

ANI SHKOLA KA NAKHA

ROMANI QHIB TE SIKLOVA.

....

Ji adive maybut ( kotar gindo) so hraminya ko Gurbet diyalekti si, mo shukar amal, o Aliya Krasniqi – Kosova, kova ji adive hraminya buderi pustika thay shtampisale kotar 40 pustika, kova hraminela poyeziye thay Paramisya, sar vash tikne agyahar vi vash bare. Hramipaya telyarya ko bersh 1974 may anglal romane drame napal yaver pustika.

May anglal akava Romano hramardo nikalya paramisya pi Romani thay Srbikani qhib ko Kosovo ko 1981. bersheste. Sar yekhutno Romano hramardo edeya var kerdilo vi angluno redaktori ko Radio pi Romani qhib ani Kosova- Prishtina ( 1986 ), kova emituinelay o programi ko Gurbet thay Arli diyalekti e Bayram Halit-eya – Gilana thay Veli Briyani - Kosova. Pali Mareba ani Kosova, akava Romano hramardo mukhla e Kosova thay akana jivdinela ani Srbiya - Subotica thay putarya piri printipaski firma vash te shampinyon po loke Romane pustika.

Aliyaske disave pustikenge anava si: “ Qergarenge yaga”,” Romane Paramiqa”,” Iripe ano juvdipe” ty. Akava hramardo ano pere hramipya sakana muthavela Romengo jivdipe ( vash akala hramipya

ka hramina po buhle).

Kana vakara vash Roma hramarde generalno thay ulavdo kotar Gurbet diyalekti, edeya var anlguno than astarela o Prof. Dr. Rajko Juriq, kova vi sar Romengo lideri ( IRU anglalbershutno 8. bersh) vi kotar Profesionaluni Akademikani buti, astarla angluno than ko Roma. Olesko kamipa vash Roma dikhola ano oleski poyeziya ko Gurbet diyalekti:

 

BI KHERESKO BI LIMORESKO

O.. lele mange sa vaht

O... yoy dade more!ana

Tu bi limoresko

Amen bi kheresko

Te aves e balvalaqe po phurdipe

E themeske po khandipe

Kay may

Jikay may

....

O Prof. Dr. Rayko Juriq, pere pustikenca putarya siklovipasko drom ko Roma thay ko gaje vash te siklolpe i Romani qhib ano Univerziteti. Oleski Pustik “ Seoba Roma” si pustik koya harmisali angluni var i Romani historiya kotar yekh Rom thay korkorojanutno a na kotar puqipa e Romen sar kerdilo ji edeya var. Manglape te ulavyon o hramarde kola puqena vash te hraminen diso e hramardenda- jenenda kola korkore jivdinena odova jivdipa.

Oleski Pustik “ Gramatika e Romane Qhibyaki” hramimi ki srbikani qhib thay nakhavdi pi romani qhib si pustik kote buhle mutahvyola Gurbet diyalektesi gramatika thay akava si baro anglipa vash Roma thay gaje kola mangena te siklon i Romani qhib ko akava diyalekti ( vash akaya pustik ka hramina po buhle).

Agyahar i pustik “ Pravopis Romskog Jezika” ( O Qaqelekhavno e Romane qhibako), hramimi pi Srbikani qhib, si pustik savi ji akana nasine e Romen vash te siklolpe i Romani qhib ( vash akaya pustik ka hramina po buhle), thay odoleske kotar akademikuni rig si ji akana may semne pustika pi Romani vay vash Romani qhib. Oleski posluni pustik “ Standardizaciya Romskog jezika” si pustik kote muthavela sar manglape te standadizinepe i Romani qhib. Vash akaya pustik ka hramina po buhle.

Yekh yaver hramardo kova dela sa pesta vash te na bistaryol i Romani qhib si o Yuristi Bayram Haliti, kova si andar Kosova numay pali Kosovaki mareba nashto ano Beograd - Srbiya thay akana othe telyarela piri mareba vash Romana qhiyako siklovipe - promovipe.

O Bayrami may anglal, ji kana sine ani Kosova, promovinelay i romani qhib sar gilavutno e neve Romane gilengi. Napal khuvela ki Radio Prishtina sar jurnalisti vash te ovel napal vi redaktori i radio-emisiyako pi Romani qhib. Numay pali Kosovaki mareba, sar Romano lideri, mukhla e Kosova thay akana jivdinela ko Beograd – Srbiya.

Sar redaktori e jurnalesko “ Ahimsa” thay sar poeto kerya buti vash Romana qhibyako afirmipe, a maybut e gurbet diyalektesko, soske korokoro si Gurbeti thay hraminela ko akava diyalekti. O Bayram Haliti, angluni var kotar Roma, hraminela vash Romengo Holokausi, a may baro suksesi vash Romani qhib kerya hramindoy angluno Alavari pi Srbikani thay Romani qhib e Gramatikaya thay Niyamhramipaya, kova akala pustikaya muthavya sar e Romenge agyahar vi e gajenge so shay te siklolpe i Romani qhib sar ano tele niveli agyahar vi ano may uqo niveli ko fakultetya.

Kana siyem ko Gurbet diyalekti shay te liparolpe vi e Veljko Kaytazi, Rom kotar Kosovo kova akana jivdinela ani Hrvatska. Akava Rom pere butyarnipaya hraminela disave pustika vash qhavore thay odova so si may semno si o hramipa e Alavaresko Hrvatikane – Romane thay Romane – Hrvtikane. Akava anglalbershutno e amalipasko “ Kali Sara” pere aktivitetyenca vash Romani qhib thay pere jenenca anena pratsav te adikaryol e Sumnalesko dive e Romana qhibyako kova sakova besh adikaryola kotar 5 Novenbari. Akale diveeste kedinyona o Romane hramarde thay qhibyake jande manusha – Lingvistra, vash te vakaren sar te nakhol angle i Romani qhib, vash olaki standardizaciya thay sar te buhlaryol Romana qhibyako siklovipe ko Universitetya.

Si panda hramarde kola hraminde ko Gurbet diyalekti numay vash akala ko yaver butya po buhle.

 

KALDERASHI DIYALEKTI – ROMANO VAKARIPE

 

Kaldershya si Roma kola araklona sar ani Rusiya agyahar vi ani Srbiya, Crna Gora, Rumunita, Polska, Amerika, Turkiya thay yaver rashtre. Vash Kalderashya harne shay te phenelpe so si Roma kola maybut jivdinena ano Slavitikane thana.Ano paluno samay o Kalderashya jivdinena ano sa buderi Sumnaleske rashtre.

O anav Kalderash evela kotar alav “Kaldera” kolako janipe si Kakavi thay vi o anav sar i buti muthavena so o Kaldershya si tradisionalune kovaqya kola, sar sherutni profesiya si olen o Kalayjiluko.

Kalderashi Romano vakaripe vakaryola kotar Kalderashya vay sar akharyona popularanune Vlahune Roma thay vi akava diyalekti sar yaver Romane diyalektya nani numay vakardutno diyalekti diket si vi hramimo diyalekti.

Mashkar may nglune hramarde kola hraminde ano akav diyalekti si o Mateo Maksimov ( 1917- 1999). O Maksimov sine Rashay thay si angluno Rom kova nakhavya i Bibla ( Nevo Testamenti) pi Romani qhib. Olesko dad sine Kalderashi andar Rusiya numay i day kotar Romani grupa Manush – Sinti) Fransiya.

O Maksimov maybut hraminya pi Romani thay Fransikani qhib thay disave hramipya si akala:

•"Angels of Destiny" (1999); "People of Roads" (1995); "Roads without Caravans" (1993); "This world that isn't mine" (1992); "Say that with tears" (1990); "Vinguerka" (1987); "The Doll of Mameliga" (1986) "Condemned for Surviving" (1984); "The Seventh Daughter" (1979); "Savina" (1957); "The price of Freedom" (1955); "The Ursitory" (1946)

Akale shukar Manusheya arakhlumpe vi me ani Polska ko Internasionaluno Festivali ( 1998) thay, edeya var kerya kopiya mere disave hramipya thay othe dikhlun sar yekh Rom rodela hramipya kolen hraminena o Roma vash Roma. Ano kedipe ki Polska o Maksimov vakarya so “o Roma namangena te keren piri qhib standardimi soske sare si yakhdime yekhe yavre thay mangena te keren sar ol mangen”. Akala alva sine phare vash mange kova simay yagalo vash te kera i qhib yekh, vash te ova yekh sa manushensa, numay akana akala oleske alava avenma ani godi thay dikhav so si qaqek olesko vakaripa.

Kana vakara vash Kalderashi vakaripe edeya var nashti nakha angle bi lipardo e rayo Leksa Manush ( 1942-1997) Pedagogo andar Rusiya, kova pinjarya but qhiba thay hraminya pi Romani qhib. O Leksa Manush hraminya vi bukvari pi Romni qhib thay olesko may baro mangipe sine o Roma te siklon piri qhib. Ano Internacionaluno Romano Festival ani Polska (1998) arakhlumpe oleska Romnya e Nadezdaya, koya muthavya vash oleski kerdi buti ko siklovipe thay hramipe. Edeya var muthavya vash olesko bukvari, romani gramatila thay alavari kolen sine mukloy panda bi shtampime...

Ano Kalderashi diyalekti may profesionalune hramipya hraminya o Romald Lee, kova vestinela ano Hamilton - Kanada. Akava Kalderashi Rom hraminya disave pustika kolenda may pinjarde si :

• Goddam Gypsy in English, 1971.Tundra Books, Canada;The Living Fire - E Zhivindi Yag in English, 2009.Magoria Books, Canada As Author

• Gypsy Law: Romani Legal Traditions and Culture (by Walter Otto Weyrauch) in English, 2001.

University of California Press, United States As Contributing Author

• Learn Romani: Das-dúma Rromanes in English, 2005.University Of Hertfordshire Press, United States. As Author

• “Gypsies” in European Literature and Culture in English, 2008.Palgrave Macmillian, United States, As Contributing Author

*Romani Dictionary: Kalderash - English in English & Romani, 2010.

Ko Klalderashi diyalekti hraminya vi e Katarina Taikon (Almby,Örebro, 29/07/1932 – Ytterhogdal, Härjedalen,30/12/1995), andar Shveriya. I Katarina hraminya pustika vash qhave kola si pinjarde sar ani Shvediya agyahar vi avri.Olaki maypinjardi pustik si “Katitzi”. Ani shvedska ko kalderashi diyalekti hraminela vi o Hans Kalderash, koleya arakhlempe ano Stokholm ko putaripe e Romana Kulturako Centresko...

 

LOVARI DIYALEKTI – ROMANO VAKARIPE

 

O Lovarya si Roma kola arakhlona may but ani Hungariya, Austriya thay ani purani Yugoslaviya – Hrvatska. Numay o Lovarya vestinena vi ano but yaver rashtre thay shay te phena so ani sakoya rashtra kote si Roma, othe shay te arakhe vi Lovaryen. O Lovarya sar tradicionaluni buti therenay e grastengo kinbikinipe, numay ano adisutno dive akava kerena e motorikane vrdensa.

Najanelape qaquno muthavipe vash alav Lovari numay gandinelpe so si akala Roma kola therena love numay me gandinav so akava anav manglape te rodlor thay pakyav so ka dudlarol vi e Romengo jivdipe angle kote sine.

Lovarikano vakaripe vakarena o Lovarya thay akava vakaripa perela ano Vlah Romengi grupa thay o Lovarya thay Kalderashya kola perena ani yekh grupa, mashkar peste may shukar halyovena.

Angluni var arakhlumpe e Lovaryensa ano Kopenhagen, ko yekh Romano klubi, kola sine ale andar Hrvatska. Akala Roma sare vakarena Romane thay adikrena vi pere tradisiye.

Sar yaver Romane diyalektya vi Lovarikano diyalekti adive nani numay vakarutno numay si vi hramimo thay si but Roma kola hraminde ano akava diyalekti.

Ceiya Stoyka si yekh olenda kola hraminde ko Lovari Romano vakaripe. Ceiya Stoyka koya si biyami Margaretha Stoyka (1933-2013), si yekh anglune Romanicenda koya hraminya pustik vash Romengo Holokaust thay si ola vi hramime thay printime poyeziye.

I Stoyka biyandili ani Lovari, (tradicionalune grasta - kinbikinde), Romani familiya koya sine deportimi ano logori Aushwitz- Birkenau thay othar vi ano yaver logorya. Kana Muklili kotar Bergen- Belsen logori oy phandla godi te ovel hramarni thay agyahar hraminya piri agluni pustik vash Holokaust.

 

Akate si but semno akaya hramarni soske yekh Romanica koya sine vi korkori viktima ano Germaniyake logorya, hraminela o genocid - o qaqipa kova ulo ano Germaniyake logorya.

Si panda but Roma kola hraminde ko Lovari diyalekti kola si vi nakhavdile ano yaver qhiba. May pinjarde butya kerya o Romano Centro ani Viyena kola vi nikalena periodikuno Jurnali- lil pi Romani thay Germanikani qhib. Akava Centro kotar aktivitetya thay proyektya nikalya disave pustika kote muthavena Romane paramisya kola muthavdile kotar Roma Lovarya, disave olenda: “ Tusa ando akhoren khelos...”, hramime kotar Petra Cech/Christiane Fennesz-Juhasz/Dieter W.Halwachs / Mozes F. Heinschink ( Hg.), “ Te na dikhas sunende”, hramime kotar uprune autorya ty.

 

KALO DIYALEKTI – ROMANO VAKARIPE

 

Kalo diyalekti si yekh Romano vakaripa kova therela disave spesifike kola kerena vash te na halyon o Roma yekhe yavre. Akaya spesifika si o vakaripe kova leloy thaneski melodiya thay vi akala Roma vakarena odola melodiyaha vay po shukar te phena, o vakaripe si lugyardo agyahar so but var shunyona o vokalya po luge.

Kalo diyalekti vakarena o Roma ani Finlandiya thay ani Shpaniya. Akala Roma vi akaharena peste Kale Roma. Sar yaver Romane diyalektya vi Kalo diyalekti si adive yekh hramuno Romano vakaripe kova si hramimo thay ani Finlandiya akava Romano diyalekti siklolape vi ano shkole.

Ano akava diyalekti kerdile vi pustika vash te siklolpe i Romani qhib - Kalo diyalekti thay yekh e hramardenda si vi e Miranda Voulasranta thay Valfrid Åkerlund kola hraminde i pustik “Romani Tśimbako Drom”. Agyahar o Henry Hedman hraminya i pustik “ Sar me sikjava Romanes” ty. Agyahar si alavari “Finitiko – Romano laavesko liin” thay Romano – Finitiko- Angliko Laaveko liin” pustika kola si hramime kotar Velyo Koivisto.

 

Akala uprehramime diyalektya vay Romane vakaripya si adive may vakarutne, odoleske yaver Romane vakaripya kola shunyona ko Roma perena yekh akale diyalektenge thay odoleske amen na ka khuva ano yaver vakaripya kola perena e lokalune vakaripyenge odoleske so amenge si semno te nikala o vakaripya akale diyalektenda vash te dikha sar shay te kerolpe i qhib standardizimi. Odoleske, may anglal ka dikha so si odova so pashlola pobut e diyalektenge vash te ovel i qhib standardardizimi.

Vash te arakha odova, akana te dikha sar kraminena o jurnalitya ani Shedska kola kerena buti ko Romano radio thay kolenge dendilo yekh teksti vash te nakhavyol ano disave diyalektya. Akaleya manga te muthava vi kobar si pashe vay dur o Romane diyalektya mashkar peste. Akava tele hramipe ka muthava odola abecedaya sar ol hraminde. Ano akava hramipe ani Shvedska na dikyola o vakaripa ko Gurbet diyalekti numay amen ka la yekh tikno kotor e Ali Krasniqeska pustikakta, hari biyografiya,vash te dikhyol vi akava vakaripa ko hramipa.

 

Kalderašicko

Romani

 

Le romengi šib bušolpe butivar e romani šib (´romengi šib´). Ando Šwedo phenelpe vi romani, romanés ai romska (ai paša kaver šiba sar engelska, tyska, svenska ai vi mai kavér šiba).Ame kate mai dur site ramosaras ande skurto vorba romani. Romani si jekh šib kai nai la nationo/them. Ai ande sa le thema kai del o manuš duma kadia šib si jekh šib kai bušolpe minoritongi šib. Džandolpe de katar o berš 1500 sas rom ando šwedo ai denas duma romanés, ai adjes si e romani šib jekh anda le šwedoske panž oficialno minoritongi šib ai kai den duma ca 40.000 djene rom šwedoske.Romani šib ando šwedo si anda mai but variteturia sar: kale, lovari, gurbeti, resanderomani, arli, rumongri, ai kalderaš ai inke mai si. Kadala difirenti variteturia šjaj te ačarel o manuš vi mai but ai vi mai xantsi.

Lovaricka

Romani

 

Romengi šib bušol oficialno ande buča romani chib šib. Ando Švedo phenel pe vi romani, romanes thaj romska ( paša kaver šiba sar englezicka, njamciska, švedicka taj kavera šiba. Ame inkrasam khate e vorba romani.

Romani si jek šib bi naciako. Ande sa thema so vorbipe kadi šib si kodi atunči jek minoritako šib. Katar e 1500- berš sas rom ando Švedo so trajinas thaj vorbinas romani, thaj adjes si jek anda Švedoske pandž officialnie minoritonge šiba. Phenel pe ke si 40 000 švedura so inkren kadi šib varisar. Romani si ande but fali so birij pe te hačarelpe maj but vaj maj cera. Vi ando Švedo si but fali sar: kalo, kaldarašicka, lovaricka, arlisko, romungri, resanderomani thaj kaver.

 

Kálo

Romani

Romengo tšib akhares aro ofiseĺo tšetaniba butvares pe romani chib. Aro sveit́iko ávela nína anáve romani, romanes,ta romska ( vertavaa vaure tšib sar angliko,kakjako,sveit́iko ta vaure ). Amen dzúsavá dai skurto( stötformi) romani. Romani hin jek tšib bi iego natio. Aro sáre them kaj douva raḱilas hin douva jek minoritetotšib.Kut́ides pálal 1500-bereh hin romen dživde aro sveit́ikothem ta raḱade romani,ta akadíves hin douva jek anda sveit́ibosko panghto ofiseĺo minoritetotšib.Douva raḱilas pasa 40 000 sveit́ika aro variso formi. Romani botnuvel anda but vaure tšibjakovauriba so hin saḱarigjako hajuviba aro bút vauriba pariba. Nína aro Sveit́iko raḱilas bút vaure varité: kalé, kaldaras,lovari,arli romungri, resanderomani ta vaure.

 

Arlikane/arlisko

Romani

 

Oficialikane e romengere čhibjakoro anav tano romani čhib. Avri kotar akava anav ki Švedia istemalkeren pe hem akala anava: romani, romanes hem romska. I romani čhib tani jek čhib bizo phuv. Ko sa o phuvja kori so vakerela pe akaja čhib oj tani minoritetikani čhib. Ki Švedia bešena roma panda kotar o 15-to šelberipe, akana i romani čhib tani jek kotar o pandž oficijalikane minoritetikane čhibja. Ki Švedia vakerena komaj 40 000 manuša i romani čhib. Ki romani čhib isi but dialektia hem telodialektia, disave dialektia šaj haljovena pes jek javerea a disavenge odova tano hari phareder. Ki Švedia vakerena pe pherdo romane dialektia ko misal (primer): gurbetikane, kaldarašikane, lovarikane, arlikane, kalikane.

 

Resande Romani

Romani-manuschet rakkrepa karas gla romani chib (romanoas rakkrepa). An Svediske-themm ashar butt ninna nav pre vorsnos rakkrepa tjakke romani,romanes ta romska (jfr andra språkbenämningar som engelska, tyska, svenska m.fl.). Vorsnos pennar mostalo helko tjiro romani gla vorsnos rakkrepa. Romani honkar jekh rakkrepa tjakke nani kammar jekh themm. An sas themmar tjakke dolle rakkras jekh tikknomanusch-tjibb. Senslo1500-berschet kammar romanoa boddrat an Svedo-themm ta rakkrat romani, ta an dives honkar dolle jekh avri dolle pranch baroa tikknomanusch-tjibb ta rakkras avri ca 40.000 manusch.

 

Gurbet Romani

 

O ALIJA KRASNIĆI, bijandilo ano 1952. berš ano gav Crkvena Vodica, nadur katar o Obilić. Hramosarol poezija thaj proza čhavorrendje thaj barendje, a čidutno si vi e Rromane Mothojmasko. Kupatisarol ane but ljila. Prezentirime si ane čidutna thaj antologije.O Alija si ljipeutno bute manifestacijengo: Arakhadimate e amaljenne e bućarnendje e Srbijaće, (andar e forore e Srbijaće), Dikhljardipe e kulturaće resimatengo e Rromengo e Srbijako, diljarenne arakhajmate ,,Lazar Vučković., ,,Jugoslavijaće arakhajmate ,,Abrašević., diljarendje arakhajmate ,,Vukovi lastari. , Loznica, Arakhajmate e bućarnendje niljara e Jugoslavijaće ane Kos.Mitrovica…

 

Kotar sa kava so dikha ano akala hramipa, dikhyol so sakoya vakaripaski grupa hraminela yaver yaver abecedaya thay putardo dikhyol so akala abecede si abecede kola vastinyona ano rashtre kotar ale akala Roma. Sar amen pinjara akale Romen kola kerena buti ano Radio Romano-Shvediya, sare avena kotar purani Yugoslaviya (Kale thay Resanda na.) thay odoleske vi numay purana Yugoslaviyake Roma kerena buti vash te keren i qhib standardizimi.

Kana ava ko halyovipa, edeya var shay te phena so akala diyalektya kolen hraminyem upre shay te halyonpe, hari vay but, odova so hraminen, ulavyona disave alava, numay kana vakaryol i Romani qhib, edeya var shay dikyola pobut bihalyovipa soske o vakaripe ovela ano odova aksenti kotar o Roma avena.

Odoleske, vash te halyova sa o Roma kana kerelpe buti profesiyonaluno, sar so si o Radio, Tv, Reviste, Pustika, edeya var manglape te keryol yekh yekhutni qhib koya ka ovel standardimi vash sa Roma ano Sumnal.

O alav “Standardizimi Romano qhib” si but vakardutno adive ko Roma numay vash te avol i qhib ji othe manglape te nashelpe hari e egoizmesta thay manglape te dikhol sar kerde o yavera piri qhib standardizimi odova manglape te kera vi amen.

Vash po buhle drabar “ Standardimi Romani Qhib.

 

Copyright @ All Rights Reserved